رژیمهای توتالیتر پس از ارتکاب جنایتهای بزرگ، تنها به سرکوب و کشتار بسنده نمیکنند. آنها میکوشند با بهکارگیری مجموعهای از شیوههای تبلیغاتی، امنیتی، سیاسی و روانی، جنایت را از یک فاجعهٔ تکاندهنده به رویدادی عادی در زندگی روزمره تبدیل کنند.
هدف آن است که جامعه بهتدریج حساسیت اخلاقی خود را از دست بدهد، قربانیان به حاشیه رانده شوند و عاملان جنایت از پاسخگویی بگریزند.
این عادیسازی به شیوههای مختلفی صورت میگیرد. ابتدا تلاش میشود به اشکال گوناگون، اصل جنایت انکار شود یا اگر چنین کاری، با توجه به ابعاد گستردهٔ جنایت، مانند آنچه در ۱۸ و ۱۹ دیماه رخ داد، ممکن نباشد، به کوچکنمایی ابعاد آن میپردازند.
در مرحلهٔ بعد، تلاش میشود قربانی به متهم اصلی تبدیل شود. ازاینرو، کشتهشدگان «اغتشاشگر»، «تروریست»، «عامل بیگانه» یا «تهدیدکنندهٔ امنیت» معرفی میشوند. به این ترتیب، کشتار نه جنایت حکومت، بلکه اقدامی ضروری برای حفظ امنیت جلوه داده میشود.
یکی از کارهای مهمی که چنین رژیمهایی انجام میدهند، اشباع فضای عمومی با موضوعات فرعی است. در این مسیر، «هنرمندان» بسیار به کار این رژیمها میآیند. رسانهها و دستگاه تبلیغاتی حکومت با برجستهکردن موضوعات دیگر، از سرگرمی و جنجالهای رسانهای گرفته تا مناقشات سیاسی و فرهنگی، میکوشند مسئلهٔ اصلی را به حاشیه برانند.
همین چند روز پیش بود که در برنامهای با اجرای فرزاد فرزین، خواننده، مشتی سلبریتی در آبان خونین و در آستانهٔ سالگرد دیماه خونین، ترانهٔ «قصهٔ عشق» را با یکدیگر همخوانی کردند. پس از آن، جماعت تسنیمی و ارزشی به این برنامه اعتراض کردند و جماعتی اصلاحطلبِ خونشور نیز ژست آزادیخواهی گرفتند که بله! جامعه به نشاط نیاز دارد و از این مهملات.
در واقع، رژیم توتالیتر تلاش میکند ظاهر جامعه را به حالت عادی بازگرداند؛ گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است.
برگزاری جشنوارهها، مراسم رسمی، برنامههای سرگرمکننده و نمایشهای تبلیغاتی میتواند بخشی از تلاش حکومت برای القای بازگشت آرامش باشد.
پیام این نمایشها روشن است: اتفاق مهمی نیفتاده، زندگی ادامه دارد و جامعه باید از آنچه رخ داده عبور کند.
البته ادامهٔ زندگی روزمرهٔ مردم، بهخودیخود عادیسازی جنایت نیست. مسئله، استفادهٔ سازمانیافتهٔ حکومت از ظاهر زندگی عادی برای پوشاندن واقعیت سرکوب و به حاشیه راندن مطالبهٔ دادخواهی است.
این رژیمهای سرکوبگر تلاش میکنند با فرسودهکردن حافظه و حساسیت اخلاقی جامعه، خشم عمومی را نیز فرسوده کنند. در چنین وضعیتی، جنایتی که روز نخست وجدان عمومی را تکان داده بود، بهتدریج ممکن است به خاطرهای دور تبدیل شود؛ خاطرهای که دیگر نه خشم برمیانگیزد و نه مطالبهای برای عدالت.
این جماعت دلقک که نام هنرمند را یدک میکشند، تلاش میکنند با واژههایی مانند «آرامش»، «وحدت»، «مصلحت» و «بازگشت به زندگی»، به نبرد با مطالبهٔ دادخواهی و عدالت بروند.
گویی جامعه برای رسیدن به آرامش باید از حقیقت چشم بپوشد، دربارهٔ قربانیان کمتر سخن بگوید و مطالبهٔ محاکمهٔ عاملان جنایت را کنار بگذارد.
در این میان، مسئله فقط فراموششدن یک رویداد تاریخی نیست؛ مسئله، تغییر معیارهای اخلاقی جامعه است. هنگامی که کشتار هزاران انسان به موضوعی قابل چشمپوشی تبدیل شود، مرز میان جنایت و امر عادی نیز بهتدریج مخدوش میشود.
از همین رو، عادیسازی جنایت را میتوان مرحلهای از تداوم همان جنایت در عرصهٔ حافظه و وجدان عمومی دانست.
حکومت سرکوبگر ابتدا میکشد، سپس میکوشد روایت کشتار را به انحصار خود درآورد و سرانجام جامعه را به زندگیکردن با جنایتِ بیپاسخمانده عادت دهد.
در چنین شرایطی، زنده نگهداشتن نام و یاد قربانیان، بازگویی حقیقت و پافشاری بر دادخواهی، صرفاً اقدامی برای حفظ خاطرهٔ گذشته نیست؛ بلکه مقاومتی در برابر تلاش حکومت برای تحمیل فراموشی است.
جنایت هنگامی عادی میشود که جامعه به بیپاسخماندن آن عادت کند.
و این دقیقاً همان چیزی است که نباید اجازه داد اتفاق بیفتد.
بهزاد مهرانی
